लहान, चैत्र २१, उदयपोष्ट न्युज डेस्क । मधेश प्रदेशकै प्रमुख व्यापारिक केन्द्रका रूपमा चिनिएको लहान नगरपालिका पछिल्लो समय विकास, पूर्वाधार विस्तार र शहरीकरणको गतिमा अगाडि बढिरहेको सहरका रूपमा चर्चा बटुल्दै आएको छ ।
नगरपालिकाका विभिन्न वडाहरूमा सडक विस्तार, ढल व्यवस्थापन, भवन निर्माण र बजार व्यवस्थापनका कामहरू तीव्र रूपमा अगाडि बढिरहेका छन् । बाहिरबाट हेर्दा लहान एउटा आधुनिक र व्यवस्थित सहरतर्फ उन्मुख देखिन्छ । तर, यही नगरपालिकाको मुटु नजिकै रहेको खुटिखोला पारिको बस्ती भने अझै पनि विकासको प्रतिक्षामा दिन गन्दैछ ।
नगरपालिकाको मुख्य कार्यालयबाट धेरै टाढा नभए पनि खुटिखोला पारिको क्षेत्र आजसम्म पनि आधारभूत पूर्वाधारबाट वञ्चित छ । यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूका लागि ‘विकास’ केवल भाषण र कागजी योजनामा सीमित भएको अनुभूति हुन्छ । नगरपालिकाले समग्र विकासको दाबी गरिरहँदा यस क्षेत्रको वास्तविकता भने फरक कथा सुनाउँछ—उपेक्षा, अभाव र असमानताको कथा ।
खुटिखोला पारिको बस्तीको सबैभन्दा जटिल समस्या भनेको सडकको अभाव हो । सामान्य स्तरको बाटोसमेत व्यवस्थित नभएकाले यहाँका बासिन्दाहरूले दैनिक आवतजावतमा अत्यन्त कठिनाइ भोगिरहेका छन् । वर्षायाममा हिलो र पानीले भरिने बाटोले झन् समस्या विकराल बनाउँछ । विद्यालय जाने बालबालिका, काममा जाने श्रमिक, र स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्ने बिरामी—सबैका लागि यात्रा जोखिमपूर्ण बनेको छ ।
स्थानीयका अनुसार सवारी साधन चल्न नसक्ने अवस्थाले गर्दा दुर्घटनाका घटनाहरू पनि बढेका छन ्। आपतकालीन अवस्थामा समस्या झन् भयावह बन्छ । आगलागी भए दमकल प्रवेश गर्न नसक्ने अवस्था छ भने गम्भीर बिरामीलाई अस्पताल लैजान एम्बुलेन्ससमेत सहज रूपमा पुग्न सक्दैन । यस्तो अवस्थामा सामान्य समस्या पनि ज्यानै जाने जोखिममा परिणत हुन सक्छ ।
खुटिखोला पारिको बस्तीमा दलित समुदायको बाहुल्यता रहेको छ । ऐतिहासिक रूपमा नै सामाजिक र आर्थिक रूपमा पछाडि पारिएका यी समुदायले आजसम्म पनि समान अवसर र सुविधा पाउन सकेका छैनन ्। राज्यले विशेष प्राथमिकता दिनुपर्ने ठाउँमा उल्टै आधारभूत सुविधाबाट समेत वञ्चित गरिनु अत्यन्त दुःखद पक्ष हो ।
स्थानीयहरू भन्छन्, “विकासका नाममा हामीलाई वर्षौंदेखि आश्वासन मात्र दिइन्छ, तर व्यवहारमा केही परिवर्तन देखिँदैन ।” यो गुनासो केवल एउटा समुदायको होइन, समग्र प्रणालीप्रतिको अविश्वासको संकेत पनि हो । जब कुनै क्षेत्र वा समुदाय निरन्तर रूपमा उपेक्षित हुन्छ, तब विकासको अवधारणा नै प्रश्नको घेरामा पर्छ ।
नगरपालिकाले सरसफाइ अभियान सञ्चालन गरिरहेको दाबी गरे पनि खुटिखोला पारिको बस्तीमा यसको प्रभाव देखिँदैन । वर्षौंदेखि नाला सफा नभएको स्थानीयको आरोप छ । कतिपय स्थानमा ढल निर्माण गरिए पनि उचित निकासको व्यवस्था नभएकाले वर्षायाममा पानी जमेर बस्ती डुबानमा पर्ने समस्या बारम्बार दोहोरिन्छ ।
खुला नालामा स्ल्याब नराखिँदा बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरू दुर्घटनामा पर्ने जोखिम बढेको छ । सरसफाइको अभावले स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याहरू पनि निम्त्याएको छ । पानीजन्य रोग, दुर्गन्ध र वातावरणीय प्रदूषणले यहाँको जनजीवन थप कष्टकर बनाएको छ ।
विगतमा वडा कार्यालयमार्फत निर्माण गरिएका सार्वजनिक शौचालयहरू आज प्रयोगविहीन अवस्थामा पुगेका छन्। उचित अनुगमन र व्यवस्थापनको अभावमा ती संरचनाहरू जीर्ण बन्दै गएका छन्। यसले सरकारी लगानीको प्रभावकारितामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
योजनाहरू निर्माण हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, तिनको दीगो प्रयोग र व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। तर यहाँ योजनाहरू सुरुवातमै सीमित हुने र दीर्घकालीन लाभ नदिने प्रवृत्ति देखिन्छ ।
लहानको पुरानो बजारदेखि नयाँबजारसम्म लाग्ने हाटबजारका दिनहरूमा अत्यधिक भीडभाड हुने गर्छ। यसैबीच बजारको बीचमै सञ्चालन हुने बाख्रा हाटले यातायात व्यवस्थापनमा थप समस्या सिर्जना गरेको छ । सवारी साधन चल्न नसक्ने अवस्था हुँदा स्थानीयहरूलाई आवतजावतमा कठिनाइ हुन्छ ।
स्थानीयले यस समस्याको समाधानका लागि वडा नम्बर १० मा रहेको खाली गोरु हाट क्षेत्रमा बाख्रा हाट व्यवस्थापन गर्न सुझाव दिएका छन ्। यसले बजारको भीड नियन्त्रण गर्न र यातायात व्यवस्थापन सहज बनाउन मद्दत पुग्ने विश्वास गरिएको छ । तर, यस विषयमा सम्बन्धित निकायले ठोस पहल नगरेको गुनासो छ ।
लहान नगरपालिकाले विकासका विभिन्न सूचकहरूमा प्रगति हासिल गरेको दाबी गरे पनि त्यो विकास सबै क्षेत्रमा समान रूपमा पुगेको देखिँदैन । केही क्षेत्रहरूमा तीव्र गतिमा पूर्वाधार विस्तार भइरहँदा अन्य क्षेत्रहरू भने पूर्ण रूपमा उपेक्षित छन् ।
खुटिखोला पारिको बस्ती यसको ज्वलन्त उदाहरण हो, जहाँ विकासको अनुभूति अझैसम्म हुन सकेको छैन । यस्तो असमान विकासले सामाजिक विभाजनलाई झन् गहिरो बनाउने खतरा हुन्छ । जब विकास केवल सीमित क्षेत्र वा समूहमा केन्द्रित हुन्छ, तब समग्र सहरको प्रगति पनि असन्तुलित हुन्छ ।
अब लहान नगरपालिकाले आफ्नो विकासको प्राथमिकतालाई पुनः मूल्यांकन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । खुटिखोला पारिको बस्तीलाई केन्द्रमा राखेर विशेष योजना ल्याउनु आवश्यक छ । सडक निर्माण, ढल व्यवस्थापन, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र बजार व्यवस्थापनमा तत्काल सुधार ल्याउन सकिए मात्र यहाँका बासिन्दाहरूले पनि विकासको अनुभूति गर्न सक्नेछन ्।
समावेशी विकासको अवधारणा व्यवहारमा लागू नगरेसम्म यस्ता बस्तीहरू सधैं पछाडि नै पर्नेछन ्। स्थानीय सरकारको मुख्य दायित्व भनेको सबै नागरिकलाई समान अवसर र सुविधा उपलब्ध गराउनु हो । त्यसका लागि योजनाहरू केवल घोषणा होइन, प्रभावकारी कार्यान्वयनमा जोड दिनु आवश्यक छ ।
खुटिखोला पारिको बस्ती लहान नगरपालिकाको विकास यात्राको एउटा यस्तो पाटो हो, जसले समावेशी विकासको वास्तविकता उजागर गर्छ । लहान नगरपालिकाले अब “पुल बन्यो = समस्या समाधान भयो” भन्ने सोचभन्दा अघि बढेर “पुल कसका लागि, कति उपयोगी?” भन्ने प्रश्नमा ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ ।
खुटिखोला पारिको बस्तीमा पुलको दूरीले सिर्जना गरेको समस्या विकासको असमानताको अर्को उदाहरण बनेको छ । संरचना निर्माण मात्र विकास होइन, त्यसको प्रभावकारी उपयोग र पहुँच सुनिश्चित गर्नु नै वास्तविक विकास हो ।
यदि स्थानीय सरकार साँच्चिकै समावेशी विकासप्रति प्रतिबद्ध छ भने, खुटिखोला पारिका बासिन्दाहरूको यो पीडालाई तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्छ । अन्यथा पुलहरू केवल देखावटी संरचना मात्र बन्नेछन्—जहाँबाट सुविधा होइन, दूरी मात्र बढ्नेछ । यहाँका बासिन्दाहरूको पीडा केवल भौतिक अभावको कथा मात्र होइन, यो राज्यको प्राथमिकता र जिम्मेवारीमाथिको प्रश्न पनि हो ।
यदि विकासलाई साँच्चिकै अर्थपूर्ण बनाउने हो भने, यस्ता बस्तीहरूलाई केन्द्रमा राखेर योजना निर्माण र कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । अन्यथा ‘विकास’ शब्द केवल नारामा सीमित रहनेछ, र खुटिखोला पारिका बासिन्दाहरूको पीडा यथावत् रहनेछ ।
यो समस्या केवल भौतिक संरचनाको होइन, योजनाको दृष्टिकोणको पनि हो । विकासका योजना बनाउँदा स्थानीयको आवश्यकता, पहुँच र प्रयोगकर्ताको वास्तविक अवस्थालाई केन्द्रमा नराख्दा यस्ता समस्या देखिने गर्छन ्।