–श्याम कुमारी शाह
​ पृष्ठभूमि र ऐतिहासिक संघर्ष
​हरेक वर्ष ८ मार्चका दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक महिला दिवस मनाइन्छ। यो दिवस महिलाले समान अधिकार, सम्मानजनक श्रम, समान पारिश्रमिक र सामाजिक न्यायका लागि गरेको ऐतिहासिक संघर्षको स्मरण गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो।
​यसको इतिहास सन् १९०८ बाट सुरु हुन्छ, जब अमेरिकाको न्युयोर्क सहरमा हजारौँ महिला कपडा कामदारहरूले सुरक्षित कार्यस्थल, कार्यसमयको सीमा र समान पारिश्रमिकको माग गर्दै प्रदर्शन गरे। पछि सन् १९१० मा डेनमार्कको कोपेनहेगनमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी महिला सम्मेलनमा जर्मन नेतृ क्लारा जेटकिनले विशेष दिवस मनाउने प्रस्ताव राखिन्। सन् १९११ देखि विभिन्न देशमा मनाउन थालिएको यो दिवसलाई सन् १९७५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले आधिकारिक मान्यता दिएको हो।
​नेपालमा श्रमिक महिलाहरूको अवस्था
​नेपालमा महिलाहरू कृषि, उद्योग, सेवा क्षेत्र र वैदेशिक रोजगारीमा ठुलो संख्यामा संलग्न छन्। आर्थिक सर्वेक्षणका अनुसार:
​अनौपचारिक क्षेत्र: करिब ८०.५ प्रतिशत महिला अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत छन्।
​औपचारिक क्षेत्र: मात्र ८–१० प्रतिशत महिला औपचारिक रोजगारीमा छन्।
​धेरै महिलाहरू अनौपचारिक क्षेत्रमा रहेकाले उनीहरू सामाजिक सुरक्षा, उचित पारिश्रमिक र सुरक्षित कार्यस्थल जस्ता आधारभूत श्रमिक अधिकारबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था छ।
विद्यमान चुनौतीहरू
​नेपाली श्रमिक महिलाहरूले दैनिक रूपमा निम्न चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्:
​असमान पारिश्रमिक: एउटै कामका लागि पुरुषको तुलनामा महिलाले कम ज्याला पाउने विभेद कायमै छ।
​दोहोरो-तेहोरो जिम्मेवारी: घरको काम, सन्तान उत्पादन/हेरचाह र बाहिरी श्रमको बोझले महिलाहरू शारीरिक र मानसिक रूपमा थाक्ने गरेका छन्।
​सुरक्षाको अभाव: कार्यस्थलमा हुने लैङ्गिक हिंसा, दुर्व्यवहार र सामाजिक सुरक्षा (मातृत्व सुरक्षा, स्वास्थ्य बीमा) मा न्यून पहुँच।
​कानुनी कार्यान्वयनमा फितलोपन: संविधानले अधिकार सुनिश्चित गरे पनि व्यवहारमा बालविवाह, मानव बेचबिखन र हानिकारक परम्पराहरू अझै बाधक छन्।
​सन् २०२६ को नारा र सान्दर्भिकता
​यस वर्ष (२०२६) को ११६औं अन्तर्राष्ट्रिय महिला श्रमिक दिवसको नारा "सबै महिला तथा बालिकाका लागि अधिकार, न्याय र कार्यान्वयन" (Rights, Justice, Action. For ALL Women and Girls) तय गरिएको छ।
​यो नाराले तीन मुख्य पक्षमा जोड दिन्छ:
​अधिकार: कागजमा सीमित अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्ने।
​न्याय: हिंसा र विभेद विरुद्ध छिटो, निष्पक्ष र प्रभावकारी न्याय सुनिश्चित गर्ने।
​कार्यान्वयन: सरकार, नागरिक समाज र परिवारले नीतिहरूलाई इमानदारीपूर्वक लागू गर्ने।
​साथै, मानव अधिकार रक्षकहरूको राष्ट्रिय सञ्जालले यस वर्ष "महिलाहरूको मौलिक अधिकारहरू सुनिश्चितताको लागि न्यायमा पहुँच" भन्ने नाराका साथ संविधानको रक्षा र श्रम ऐन २०७४ कार्यान्वयनको खबरदारी गरिरहेको छ।
​ निष्कर्ष: अबको बाटो
​अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस केवल एउटा उत्सव मात्र होइन, यो आत्ममूल्याङ्कन गर्ने र अधिकारका लागि दृढ रहने दिन हो। महिला सशक्त र सुरक्षित भए मात्र समाज र राष्ट्रको दिगो विकास सम्भव छ। महिला अधिकारलाई केवल कानुनी दस्तावेजमा मात्र होइन, व्यवहार र जीवनशैलीमा उतार्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।
​अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक महिला दिवसको अवसरमा सम्पूर्ण महिलाहरूमा हार्दिक शुभकामना!